Pierwsze kopalnie węgla kamiennego powstały w Polsce w XV w. koło Nowej Rudy.
W XVI w. wydobywano węgiel w okolicach Wałbrzycha. 100 lat później rozpoczęto wydobycie na Górnym Śląsku. Do końca XVIII w. kopalnie na terenie Polski były małe i nie dostarczały dużej ilości surowca. Zapotrzebowanie diametralnie wzrosło na przełomie XVIII i XIX w., na skutek zwiększonego wytopu żelaza i zastosowania w przemyśle maszyn parowych. Wpływ na to miał także rozwój linii kolejowych: w 1846 r. kolej połączyła Górny Śląsk z Berlinem, w 1853 r. Dolny Śląsk zyskał połączenie kolejowe z koleją wrocławsko-świdnicką, a w 1858 r. połączono okręg dąbrowski z koleją warszawsko-wiedeńską. Od tego momentu węgiel kamienny stał się podstawowym surowcem wydobywanym na terenie zaborów, a później w odrodzonej Polsce.
Wydobycie węgla brunatnego na ziemiach polskich rozpoczęło się na przełomie XVIII i XIX w. W 1937 r. na terenie Polski wydobyto 15 000 ton. Największa kopalnia znajdowała się koło Turowa. W 1953 r. zyskała ona połączenie kolejowe z resztą ziem polskich. W 1941 r. okupanci rozpoczęli budowę nowej kopalni w okolicach Konina. Wydobycie węgla brunatnego było hamowane głównie przez stosunkowo niską cenę wydobycia węgla kamiennego. Kopalnie "Turów", "Konin" i "Babina" wydobywały węgiel metoda odkrywkową. W pozostałych węgiel urabiano ręcznie.
Po II wojnie światowej, górnictwo było jedną z nielicznych gałęzi gospodarki, która była w stanie dostarczać znacznych ilości paliwa. Zapotrzebowanie było duże - rodził się polski przemysł. W 1947 r. wprowadzono w życie znaczącą podwyżkę cen węgla (z 365 zł na 820 zł). W kopalniach wprowadzono pod koniec lat 40. współzawodnictwo indywidualne i międzyoddziałowe. W 1948 r. załoga kopalni "Zabrze Wschód" rzuciła hasło do podejmowania zobowiązania dla uczczenia zjednoczenia PPR i PPS. W czasie planu sześcioletniego, do użytku oddano 5 nowych kopalń: "Wesoła II", "Ziemowit", "Kościuszko-Nowa", "Julian" i "Nowy Wirek". Załogę pozyskiwano głównie pośród ludzi migrujących ze wsi do miast. Węgiel był głównym surowcem energetycznym w Polsce, dostarczał ponad 92% niezbędnej energii. Duże wzrosty zużycia powodowały przejściowe braki węgla na rynku wewnętrznym. Konieczna była reglamentacja.
Szacowano, że polskie zasoby węgla wynoszą ok. 1% łącznych zasobów światowych. Tymczasem w 1969 r. w Polsce wydobywano ok. 7% światowej produkcji węgla kamiennego i ok. 4% węgla brunatnego. Polska była na 4 miejscu pośród producentów (po Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, Związku Radzieckim i Chinach) oraz na 2 miejscu pośród eksporterów. Pod względem wydobycia na jednego mieszkańca Polska była numerem 1 na świecie. W 1945 r. wydobyto ponad 27 mln ton węgla kamiennego, w 1955 r. ponad 94 mln ton, a w 1970 r. ponad 140 ml ton. Jeśli chodzi o węgiel kamienny, to w 1945 r. wydobyto ponad 40 tys. Ton, a 1955 r. ponad 6 mln ton, a w 1970 r. aż 32 mln ton.
Dziś Polska powoli odwraca się od węgla kamiennego stawiając na nowoczesną energię pochodzącą w dużej mierze ze źródeł odnawialnych. Nie sposób jednak zapomnieć, że przez wiele dziesięcioleci czarne złoto było podstawowym surowcem energetycznym w naszym kraju, o czym świadczy nasza wystawa.
Ekspozycja zawiera łącznie 51 obiektów z lat 1887-1996. Pochodzą one z różnych zespołów archiwalnych Archiwum Państwowego w Kaliszu m. in. Akta rejestrowe sądów w Kaliszu, Kaliska Manufaktura Pluszu i Aksamitu Edmund Gaede Spółka Akcyjna w Kaliszu, Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w Stradomi Wierzchniej, Zakłady Przemysłu Owocowo-Warzywnego "Kotlin" w Kotlinie, Prezydium Powiatowej Rady Narodowej i Urząd Powiatowy w Kępnie, Dziennikarska Spółdzielnia Pracy "Ziemia Kaliska" w Kaliszu, Urząd Gminy w Dziadowej Kłodzie, Przedsiębiorstwo Instalacji Przemysłowych "Instal" w Kaliszu, Urząd Gminy w Liskowie, Centrum Kultury i Sztuki w Kaliszu. Wykorzystano także ogłoszenia i anonse z prasy: "Kaliszanin", "Gazeta Kaliska", "Mucha", "Ziemia Kaliska". Posiłkowaliśmy się także materiałami z zasobu Narodowego Archiwum Cyfrowego, zgromadzonymi w ramach zespołów: Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny - Archiwum Ilustracji, Wojskowa Agencja Fotograficzna, Archiwum fotograficzne Zbyszka Siemaszki, Archiwum Grażyny Rutowskiej. Przy redagowaniu wystawy posiłkowano się publikacją Jerzego Jarosa pt. Historia górnictwa węglowego w Polsce Ludowej (1945-1970).
Ogłoszenie z 16 października 1887 r., które ukazało się w 85. Numerze gazety "Kaliszanin", dotyczące sprzedaży opału w składzie węgla kamiennego Wojciecha Cieńskiego przy ul. Sukienniczej i Piekarskiej w Kaliszu. W swojej ofercie skład oferował węgle najlepszego gatunku, sprzedaż detaliczną, opał w dużych bryłach, przyjmował także zamówienia na dostawę węgla z zagranicy całymi wozami lub wagonami po umiarkowanej cenie.
Biblioteka APK, "Kaliszanin", 1887, nr 85, s. 4, sygn. 293
Ogłoszenie z 2 Listopada 1900 r., które ukazało się w 259. numerze "Gazety Kaliskiej", dotyczące sprzedaży węgla we wszystkich gatunkach, zarówno opałowego jak i fabrycznego, w składzie węgla Józefa Kaisera w Skalmierzycach.
Biblioteka APK, "Gazeta Kaliska", 1900, nr 259, s. 4, sygn. Cg. 291
Ogłoszenie z 28 marca 1905 r., które ukazało się w 87. numerze "Gazety Kaliskiej", dotyczące sprzedaży m.in. węgla kamiennego przez Kaliskie Gubernialne Stowarzyszenie Rolnicze.
Biblioteka APK, "Gazeta Kaliska", 1905, nr 87, s. 4, sygn. Cg. 291
Ogłoszenie z 23 października 1907 r., które ukazało się w 248 numerze "Gazety Kaliskiej", dotyczące m.in. przyjmowania zamówień na węgiel kamienny z najlepszych kopalń w partiach wagonowych przez Oddział Handlowy Towarzystwa Rolniczego Kaliskiego.
Biblioteka APK, "Gazeta Kaliska", 1907, nr 248, s. 4, sygn. Cg. 291
Ogłoszenie z 14 września 1910 r., które ukazało się w 206 numerze "Gazety Kaliskiej", dotyczące sprzedaży węgla przez Edwarda Schmidta z pierwszorzędnych zagranicznych kopalń, dostarczanego hurtowo w ilości nie mniej niż 200 centnarów.
Biblioteka APK, "Gazeta Kaliska", 1907, nr 248, s. 4, sygn. Cg. 291
Obrazek, który ukazał się w czasopiśmie "Mucha" w 1922 r. prezentujący bryłę polskiego węgla w niemieckim muzeum jako ostatni element, który pozostał po całym obszarze Górnego Śląska.
Biblioteka APK, "Mucha", 1922, nr 27, s. 8, sygn. Cg.129
Fotografie z lat 1925-1935 prezentujące ważenie i załadunek węgla na wóz na terenie składu opału Adolfa Blumenfelda przy ul. Pawiej 12 w Krakowie.
NAC, Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny - Archiwum Ilustracji, sygn.3/1/0/8/6060
Ironiczny obrazek, który ukazał się w czasopiśmie "Mucha" w 1926 r.
Biblioteka APK, "Mucha", 1926, nr 53, s. 3, sygn. Cg.129
Ironiczny obrazek, który ukazał się w czasopiśmie "Mucha" w 1927 r.
Biblioteka APK, "Mucha", 1927, nr 3, s. 5, sygn. Cg.129
Ironiczny obrazek, który ukazał się w czasopiśmie "Mucha" w 1929 r.
Biblioteka APK, "Mucha", 1929, nr 48, s. 7, sygn. Cg.129
Fotografie z 1932 r. prezentujące przeładunek i przewóz węgla galarami na rzece Przemszy.
NAC, Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny - Archiwum Ilustracji, sygn. 3/1/0/8/4272
Fotografia z 1934 r. prezentująca uliczną sprzedaż węgla w Katowicach.
NAC, Zespół Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny - Archiwum Ilustracji, sygn. 3/1/0/8/5636a
Fotografie z lat 1936-1939 prezentujące wagony z węglem w Kopalni Węgla Kamiennego "Michał" w Michałkowicach.
NAC, Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny - Archiwum Ilustracji, sygn. 3/1/0/8/1270
Fotografia z lat 1937-1944 prezentująca podszybie szybu Richter III w kopalni Węgla Kamiennego w Siemianowicach.
NAC, Krajowy Urząd Dokumentacji Fotograficznej - Górny Śląsk, sygn.3/8/0/271/43
Podanie z 4 stycznia 1938 r. z prośbą o zarejestrowanie przedsiębiorstwa handlowego zajmującego się drobną sprzedażą węgla i opału należącego do Janiny Waszak z Kalisza.
APK, Akta rejestrowe sądów w Kaliszu, sygn. 253
Dokumenty wystawione przez kaliską Manufakturę Pluszu i Aksamitu 27 grudnia 1943 r., które dotyczyły zużycia węgla w fabryce, a także stanowiły prośbę o zwiększenia limitu na opał dla fabryki.
APK, Kaliska Manufaktura Pluszu i Aksamitu Edmund Gaede Spółka Akcyjna w Kaliszu, sygn. 430
Fotografia z 1948 r. prezentująca przeładunek węgla w Porcie Gdańskim.
NAC, Wojskowa Agencja Fotograficzna, sygn. 3/39/0/-/2185-2
Fotografie z 1950 r. prezentujące wydobycie węgla z Kopalni Węgla Kamiennego "Siemianowice" w Siemianowicach Śląskich.
NAC, Wojskowa Agencja Fotograficzna, sygn. 3/39/0/-/8274
Fotografia z lat 1953-1963 prezentująca dwóch mężczyzn, którzy rozładowują ciężarówkę z węglem, przenosząc opał w wiklinowych koszach na jednej z warszawskich ulic.
NAC, Archiwum fotograficzne Zbyszka Siemaszki, sygn. 3/51/0/6.25/307
Fotografie z lat 1955-1965 prezentujące wóz konny przewożący węgiel na ul. Madalińskiego w Warszawie
NAC, Archiwum fotograficzne Zbyszka Siemaszki, sygn.3/51/0/6.21/197
Fotografie z lat 1955-1965 prezentujące mężczyznę rozładowującego węgiel z wozu konnego na ul. Karłowicza w Warszawie.
NAC, Archiwum fotograficzne Zbyszka Siemaszki, sygn.3/51/0/6.25/306
Fotografia z 1958 r. prezentująca mężczyznę wysypującego węgiel z wozu konnego na ul. Madalińskiego w Warszawie.
NAC, Archiwum fotograficzne Zbyszka Siemaszki, sygn.3/51/0/6.25/305
Dokument z 1960 r. wydany przez Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w Sycowie, dotyczący przydziału dostaw węgla na miesiąc grudzień 1960 r. dla GS Twardogóra, GS Międzybórz oraz GS Dziadowa Kłoda.
APK, Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w Stradomi Wierzchniej, sygn. 45
Meldunki z 1963 r. informujące o zużycia węgla w kotłowni Zakładów Przemysłu Owocowo-Warzywnego "Kotlin" w Kotlinie.
APK, Zakłady Przemysłu Owocowo-Warzywnego "Kotlin" w Kotlinie, sygn. 273
Sprawozdanie okresowe ze stanu węgla na dzień 31 lipca 1963 r. w Zakładach Przemysłu Owocowo-Warzywnego "Kotlin" w Kotlinie.
APK, Zakłady Przemysłu Owocowo-Warzywnego "Kotlin" w Kotlinie, sygn. 273
Pismo z 28 stycznia 1968 r., wystosowane przez Wydział Przemysłu i Handlu Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Kępnie, informujące o zasadach sprzedaży węgla i koksu. Wprowadzone zasady miały na celu niedopuszczenie do masowego wykupu opału.
APK, Prezydium Powiatowej Rady Narodowej i Urząd Powiatowy w Kępnie, sygn. 991
Pisma z 1969 r. informujące Państwowe Technikum Rolnicze w Słupi oraz Urząd Pocztowo-Telekomunikacyjny w Trzcinicy o przydziale węgla.
APK, Prezydium Powiatowej Rady Narodowej i Urząd Powiatowy w Kępnie, sygn. 991
Pisma z 1969 r. informujące o ilości opału jaki przeznaczony był do sprzedaży w formie 5% rezerwy magazynowej w I, II oraz III kwartale 1969 r. przez poszczególne gromadzkie rady narodowe.
APK, Prezydium Powiatowej Rady Narodowej i Urząd Powiatowy w Kępnie, sygn. 991
Pismo z 12 maja 1969 r. informujące Spółdzielnię Mieszkaniową w Kępnie o przydziale opału w liczbie 82,200 kg.
APK, Prezydium Powiatowej Rady Narodowej i Urząd Powiatowy w Kępnie, sygn. 991
Pismo z 27 czerwca 1969 r. Wydziału Przemysłu i Handlu Prezydium Państwowej Rady Narodowej w Kępnie, zezwalające na sprzedaż 500 kg węgla kamiennego dla Szkoły Podstawowej Nr 1 w Kępnie, organizującej półkolonie dla dzieci.
APK, Prezydium Powiatowej Rady Narodowej i Urząd Powiatowy w Kępnie, sygn. 991
Pismo z 3 października 1969 r. informujące o przydziale opału dla Przedsiębiorstwa Gospodarki Zwierzętami Rzeźnymi w Kępnie na sezon opałowy 1969/1970 oraz 1970/1971.
APK, Prezydium Powiatowej Rady Narodowej i Urząd Powiatowy w Kępnie, sygn. 991
Pismo z 10 października 1969 r. dotyczące przydziału węgla i koksu dla placówek podległych Gminnej Spółdzielni " Samopomoc Chłopska" w Kępnie.
APK, Prezydium Powiatowej Rady Narodowej i Urząd Powiatowy w Kępnie, sygn. 991
Pismo z 20 listopada 1969 r., Wydziału Przemysłu i Handlu PPRN w Kępnie dotyczące m.in. wytycznych w sprawie zaopatrzenia w opał, dyscypliny sprzedaży, a także spraw przewozu.
APK, Prezydium Powiatowej Rady Narodowej i Urząd Powiatowy w Kępnie, sygn. 991
Fotografia z 1973 r. prezentująca taśmociągi węgla brunatnego.
APK, Dziennikarska Spółdzielnia Pracy "Ziemia Kaliska" w Kaliszu, sygn. 816
Fotografia z 1973 r. prezentująca koparkę czerpakową węgla brunatnego.
APK, Dziennikarska Spółdzielnia Pracy "Ziemia Kaliska" w Kaliszu, sygn. 816
Fotografia z 1975 r. prezentująca mężczyznę wyładowującego węgiel z furmanki konnej.
NAC, Archiwum Grażyny Rutowskiej, sygn. 3/40/0/2/20/8
Pisma Zakładu Zaopatrzenia Rolnictwa Wojewódzkiego Związku Spółdzielni Rolniczych "Samopomoc Chłopska" w Kaliszu z 1980 r. informujące o wielkości rezerw węgla kamiennego z przydziału na cele bytowe.
APK, Urząd Gminy w Dziadowej Kłodzie, sygn. 84
Pismo Wojewody Kaliskiego z 7 lutego 1980 r., wystosowane w związku z koniecznością prowadzenia oszczędnej i racjonalnej gospodarki paliwami stałymi i węglem. Ustalono zasady gospodarowania tym surowcem do celów rynkowych oraz zadania dla jednostek, które zajmowały się dystrybucją paliw na terenie miast i gmin. Zasady obejmowały zaopatrzenie w opał producentów rolnych, nabywców indywidualnych oraz jednostki gospodarki uspołecznionej.
APK, Urząd Gminy w Dziadowej Kłodzie, sygn. 84
Pismo Fabryki Maszyn Górniczych "Pioma" z Piotrkowa Trybunalskiego z 7 listopada 1980 r., z prośbą o przydział 2 ton węgla i 2 ton koksu na potrzeby zimowisk, które organizowane były dla 200 uczestników w Zbiorczej Szkole Gminnej w Dziadowej Kłodzie.
APK, Urząd Gminy w Dziadowej Kłodzie, sygn. 84
Pismo z 2 grudnia 1980 r., wystosowane przez Zbiorczą Szkołę Gminną w Dziadowej Kłodzie, z prośbą o umożliwienie sprzedaży węgla dla wszystkich szkół w gminie, zgodnie z zatwierdzonymi kwestionariuszami opałowymi co do ilości i jakości opału.
APK, Urząd Gminy w Dziadowej Kłodzie, sygn. 84
Pisma z grudnia 1980 r. Naczelnika Gminy Dziadowa Kłoda informujące o przydziale węgla w ramach posiadanej rezerwy dla indywidualnych nabywców na sezon grzewczy 1980/81.
APK, Urząd Gminy w Dziadowej Kłodzie, sygn. 84
Pisma z 5 grudnia 1980 r. Naczelnika Gminy Dziadowa Kłoda, informujące o przydziale w ramach posiadanej rezerwy węgla na sezon grzewczy 1980/81 w ilości 200 kg dla Ochotniczej Straży Pożarnej w Dziadowej Kłodzie, Miłowicach, Dalborowicach, Dziadowym Moście, Gołębicach oraz Lipce.
APK, Urząd Gminy w Dziadowej Kłodzie, sygn. 84
Podanie z 22 grudnia 1980 r. do Naczelnika Gminy Dziadowa Kłoda od mieszkańca Dalborowic, z prośbą o przydzielenie 1 tony węgla na sezon grzewczy 1980/1981 , gdyż dotychczasowy przydział okazał się niewystarczający.
APK, Urząd Gminy w Dziadowej Kłodzie, sygn. 84
Pismo z 28 grudnia 1980 r. Naczelnika Gminy Dziadowa Kłoda informujące o przydziale w ramach posiadanej rezerwy węgla na sezon grzewczy 1980/1981 w ilości 1 tony dla Koła Gospodyń Wiejskich w Stradomi Dolnej.
APK, Urząd Gminy w Dziadowej Kłodzie, sygn. 84
Instrukcja magazynowania opału stałego (węgla i miału) przez Przedsiębiorstwo Instalacji Przemysłowych "Instal" w Kaliszu z 8 grudnia 1982 r. Instrukcja dotyczyła bilansowania i ustalania potrzeb na opał stały, przyjmowania i rozliczania dostaw, składowania i przechowywania (magazynowania) opału stałego oraz sprawozdawczość.
APK, Przedsiębiorstwo Instalacji Przemysłowych "Instal" w Kaliszu, sygn. 66
Podania osób indywidualnych do Naczelnika Gminy w Liskowie z 1986 i 1987 r. w sprawie przydziału węgla.
APK, Urząd Gminy w Liskowie, sygn. 146
Podanie Koła Gospodyń Wiejskich w Trzebieniach do Naczelnika Gminy w Liskowie z 10 marca 1987 r. w sprawie przydziału węgla.
APK, Urząd Gminy w Liskowie, sygn. 146
Ogłoszenie z 8 listopada 1991 r., które ukazało się w 45. numerze "Ziemi Kaliskiej", dotyczące sprzedaży opału przez Kopalnię Węgla Kamiennego "Zabrze - Bielszowice" w Zabrzu. Kopalnia oferowała w swojej sprzedaży wysokokaloryczny węgiel kostkę oraz orzech.
Biblioteka APK, "Ziemia Kaliska", 1991, nr 45, s.18
Ogłoszenie z 8 listopada 1991 r., które ukazało się w 45. numerze "Ziemi Kaliskiej", dotyczące sprzedaży opału przez Zakład Produkcyjno-Handlowy "Antracyt" w Kaliszu. Zakład oferował na sprzedaż m.in. węgiel, miał oraz koks.
Biblioteka APK, "Ziemia Kaliska", 1991, nr 45, s.20
Film z 1994 r. na temat wyłudzenia węgla od kopalń.
APK, Centrum Kultury i Sztuki w Kaliszu, sygn. 75
Film z 1996 r. na temat zapasów węgla.
APK, Centrum Kultury i Sztuki w Kaliszu, sygn. 100