Z okazji Światowego Dnia Motoryzacji, który obchodzony jest 16 maja, zapraszamy Państwa do zapoznania się z wystawą on-line pt. ".Motoryzacja w archiwaliach".
Motoryzacja w Polsce kojarzy się przede wszystkim z okresem PRL-owskim, kiedy w naszym kraju powstawało sporo samochodów osobowych i dostawczych. Niemniej historia polskiej motoryzacji sięga znacznie dawniejszych czasów — przełomu XIX i XX w.
Pierwszy samochód wjechał na ziemie polskie w 1897 r. dzięki Stanisławowi Grodzkiemu, który odbył pierwszy udokumentowany przejazd samochodem marki Peugeot po ulicach Warszawy.
Dwa lata po odzyskaniu niepodległości rozpoczęto prace nad uruchomieniem pierwszej polskiej fabryki samochodów. Pomysłodawcami był Stefan Kozłowski i Antoni Frączkowski. Razem stworzyli oni markę ".S.K.A.F.", a pierwszy samochód ich projektu powstał w przydomowej fabryce w Warszawie.
Kozłowski i Frączkowski nie byli jedynymi, którzy próbowali przecierać szlaki polskiej motoryzacji. Był nim także inżynier Mikołaj Karpowski, który w 1924 r. zaprezentował autorski prototyp swojego samochodu ".Polonia". Jednak projekt seryjnej produkcji tego modelu nigdy nie wystartował.
Kolejna konstrukcja, która w latach 20-stych przecierała szlaki polskiej motoryzacji to model ".Ralf-Stetysz". Projektantem był hrabia Stefan Tyszkiewicz, który w 1927 r. otworzył nieduży zakład produkcyjny w Warszawie przy ulicy Fabrycznej 3, we współpracy z ".Rudzik i spółka", gdzie powstała produkcja tego auta. Samochód spotkał się z bardzo dużym zainteresowaniem i wyglądało na to, że będzie to pierwszy, polski samochód produkowany seryjnie. Niestety w 1929 r. w fabryce wybuchł pożar, przez co zniszczeniu uległa prawie w całości dotychczas wyprodukowana partia samochodów. W efekcie tego, hrabia Tyszkiewicz zmuszony został do zarzucenia, jak się okazało na zawsze, pomysłu produkcji własnej linii pojazdów.
Jak widać początki rodzimej motoryzacji nie były usłane różami, jednak nie zniechęcało to kolejnych twórców i konstruktorów do tworzenia nowych modeli aut.
Pierwszy seryjnie produkowany samochód z Polski powstał w 1927 r. Był to model ".CWS T-1" budowany przez Centralne Warsztaty Samochodowe w Warszawie. Pojazd według projektu Tadeusza Tańskiego napędzany był przez trzycylindrowy silnik spalinowy o pojemności niecałych 3 litrów i mocy ok. 60 koni mechanicznych. Produkcja ".CWS T-1" trwała cztery lata. Powstało łącznie około 800 egzemplarzy.
Po II wojnie światowej polska gospodarka zmuszona była mierzyć się z ogromnymi wyzwaniami. Jednym z nich było to, aby zacząć ponownie produkować polskie samochody. Stąd właśnie podejmowane w czasach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej eksperymenty, w ramach których powstawały nad Wisłą naprawdę ciekawe auta, przeważnie na licencjach z zagranicy. Wraz z nową rzeczywistością centralnie planowanej gospodarki PRL produkcją samochodów zajmowały się m.in.: Fabryka Samochodów Osobowych, Fabryka Samochodów Ciężarowych w Lublinie, Zakład Samochodów Dostawczych w Nysie (od 1986 r. w składzie FSO), Fabryka Samochodów Małolitrażowych, Fabryka Samochodów Rolniczych w Poznaniu, Autosan, Jelczańskie Zakłady Samochodowe oraz Fabryka Samochodów Ciężarowych "Star".
W 1980 r. wyprodukowano 417 834 samochodów, co dawało Polsce 13. miejsce na świecie, a 8. w Europie. Z najbardziej znanych modeli osobowych można wymienić: "Warszawę", "Syrenę", "FSO/Polskiego Fiata 125 p" oraz "Polskiego Fiata 126 p" i "Poloneza".
"Polski Fiat 126 p", czyli tzw. "maluch" był najbardziej znanym samochodem z tego okresu oraz najliczniej produkowanym samochodem w historii Polski. ".FSO Polonez Caro" - stanowił jeden z najpopularniejszych samochodów w Polsce w latach 90-tych XX w.
Ekspozycja zawiera łącznie 48 obiektów z lat 1918-1999. Pochodzą one z różnych zespołów archiwalnych Archiwum Państwowego w Kaliszu m. in. Spuścizny Tadeusza Martyna z Kalisza, Akt miasta Pleszewa, Sądu Grodzkiego w Koźminie, Zbioru druków ulotnych, Akt miasta Kalisza, Spuścizny Stefana Niziołka z Woli Droszewskiej, Zakładów Przemysłu Owocowo-Warzywnego "Kotlin" w Kotlinie, Akt rejestrowych sądów w Kaliszu, Spuścizny Kazimierza Rogackiego z Kalisza, Kaliskich Zakładów Tworzyw Sztucznych w Kaliszu, Spuścizny Stanisława Perlińskiego z Kalisza, Zbioru proporczyków, Dziennikarskiej Spółdzielni Pracy "Ziemia Kaliska" w Kaliszu, Zbioru fotokronik, Urzędu Wojewódzkiego w Kaliszu, Przedsiębiorstwa Handlu Sprzętem Rolniczym "AGROMA" w Kaliszu, Centrum Kultury i Sztuki w Kaliszu, Spuścizny Józefa Krenza z Kalisza, a także rysunki z prasy zarchiwizowanej w Bibliotece Archiwum Państwowego w Kaliszu.
Najstarszym obiektem jest fotografia Franciszka Pięknego z kolegami przy samochodzie bojowym z lat 1918-1939, najmłodszym zaś fotografia z 1999 r. prezentująca zaparkowane pojazdy pod kaliskim szpitalem przy ul. Poznańskiej w Kaliszu.
Franciszek Piękny z kolegami przy samochodzie bojowym na fotografii z lat 1918-1939.
APK, Spuścizna Tadeusza Martyna z Kalisza, sygn. 4060
Satyryczny obrazek, który ukazał się w czasopiśmie "Mucha" w 1925 r. pt. Obrazek warszawski. Kierowca samochodu stwierdza, że nie ma dziś szczęścia, gdyż udało mu się przejechać dopiero pierwszego przechodnia.
Biblioteka APK, "Mucha", 1925, nr 27-28, s. 7, sygn. Cg.129
Satyryczny obrazek, który ukazał się w czasopiśmie "Mucha" w 1927 r. pt. Na rogu Marszałkowskiej i Alei Jerozolimskiej. Prezentuje mężczyznę, który ze względu na ogromny uliczny korek woli pójść na piechotę.
Biblioteka APK, "Mucha", 1927, nr 26, s. 7, sygn. Cg.129
Satyryczny obrazek, który ukazał się w czasopiśmie "Mucha" w 1930 r. pt. Po tygodniu nauki chodzenia. Prezentuje mężczyznę, który ze względu na ogromny ruch na ulicy używa tyczki w celu przejścia na drugą stronę jezdni.
Biblioteka APK, "Mucha", 1930, nr 41, s. 7, sygn. Cg.129
Rozkład jazdy autobusu marki "Ford", którego właścicielem była Maria Byczykowska z Jarocina. Rozkład obowiązywał od 3 grudnia 1930 r. na linii Jarocin - Pleszew - Kalisz. Na rozkładzie umieszczono m.in. informacje dotyczące godzin odjazdu autobusu oraz cenę biletu za przejazd.
APK, Akta miasta Pleszewa, sygn. 1573
Rozkład jazdy autobusu marki "Chevrolet", który należał do przedsiębiorcy Henryka Zawadzkiego. Rozkład obowiązywał od 27 grudnia 1930 r. na linii Kalisz — Poznań.
APK, Akta miasta Pleszewa, sygn. 1573
Rozkład jazdy komunikacji autobusowej obowiązujący od 29 grudnia 1931 r. na linii Pleszew - Kalisz. Właścicielem pojazdu była Łucja Greszkowa z Pleszewa. Na rozkładzie umieszczono m.in. informacje dotyczące godzin odjazdu autobusu oraz ceny biletów.
APK, Akta miasta Pleszewa, sygn. 1573
Pismo z 1930 r. w sprawie szofera Michała Matuszczaka z Krotoszyna przeciwko robotnikowi Marcinowi Taterce z Koźmina o odszkodowanie za uszkodzenie samochodu.
APK, Sąd Grodzki w Koźminie, sygn. 596
Pismo z 1935 r. do Zarządu Miejskiego w Pleszewie z prośbą o wydanie na okres trzech miesięcy koncesji na samochód marki "Chevrolet" dla Stanisława Czachońskiego, celem rejestracji w Urzędzie Wojewódzkim.
APK, Akta miasta Pleszewa, sygn. 1572
Pismo z 1936 r. do Zarządu Miejskiego w Pleszewie z prośbą o przyznanie koncesji na sześcioosobową taksówkę samochodową marki "Tatra" dla Michała Zachwyca z Pleszewa.
APK, Akta miasta Pleszewa, sygn. 1572
Dowód rejestracyjny samochodu osobowego marki "Polski Fiat 557/157" z 1938 r. Pojazd zarejestrowany był przez Komendę Wojewódzką Policji Państwowej w Poznaniu.
APK, Zbiór druków ulotnych, sygn. 1335
Projekt z 1939 r. na wybudowanie w Kaliszu przy ul. Legionów 27 wytwórni karoserii samochodowych Dawida Fiszera.
APK, Akta miasta Kalisza, sygn. 444
Dokumenty z lat 1939-1955 r. zezwalające na prowadzenie pojazdów mechanicznych w kategorii amatorskiej przez Stefana Niziołka, a także dokument pozwalający na prowadzenie przez niego wojskowych samochodów ciężarowych oraz wojskowych motocykli.
APK, Spuścizna Stefana Niziołka z Woli Droszewskiej, sygn. 1
Kwestionariusz samochodowy oraz tymczasowa rejestracja na ciągnik marki "Fahr" typ T 22 z 1945 r. Pojazd należał do Państwowych Zakładów Wytwórczych w Kotlinie, służył jako jedyny środek lokomocji w wyżej wymienionej fabryce.
APK, Zakłady Przemysłu Owocowo-Warzywnego "Kotlin" w Kotlinie, sygn. 360
Świadectwo rejestracji samochodu osobowego marki "D.K.W" z 1945 r. dla Polskiej Partii Robotniczej w Ostrowie Wielkopolskim.
APK, Spuścizna Tadeusza Martyna z Kalisza, sygn. 542
Dokument złożony w 1946 r. do Sądu Okręgowego w Kaliszu - Wydział Rejestru Handlowego w celu rejestracji spółki pod nazwą Kaliska Komunikacja Samochodowa. Przedmiotem działalności spółki był przewóz osób i towarów.
APK, Akta rejestrowe sądów w Kaliszu, sygn. 294, k. 1
Pismo z 1946 r. do Sądu Grodzkiego w Koźminie w sprawie cywilnej z wniosku Władysława Bąka z Koźmina przeciwko Janowi Bąkowi z Koźmina o zwrot dwóch samochodów, do których rościł sobie prawa w związku z ich przechowywaniem.
APK, Sąd Grodzki w Koźminie, sygn. 1614, k. 15
Pismo z 1948 r. wystawione przez "Społem" Zakłady Wytwórcze Kotlin do "Społem 2" Wydział Produkcji w Warszawie, dotyczące kupna samochodu ciężarowego o nośności od 2,5-3 ton, a także protokół kontroli z okresowego przeglądu technicznego pojazdu mechanicznego samochodu marki "Opel Blitz".
APK, Zakłady Przemysłu Owocowo-Warzywnego "Kotlin" w Kotlinie, sygn. 361, k. 2, 8-9
Świadectwo Kazimierza Rogackiego dotyczące uczestnictwa na kursie samochodowo-motocyklowym w Polskim Związku Motorowym w 1957 r.
APK, Spuścizna Kazimierza Rogackiego z Kalisza, sygn. 1071
Pismo z 1959 r. do dyrekcji Kaliskich Zakładów Tworzyw Sztucznych w sprawie zamówienia płachty okrywowej na samochód marki Moskwicz. Do pisma dołączono rysunki wraz z wymiarami samochodu.
APK, Kaliskie Zakłady Tworzyw Sztucznych w Kaliszu, sygn. 613
Korespondencja z 1969 r. pomiędzy Kazimierzem Rogackim a Polskim Związkiem Motorowym odnośnie sprowadzenia części do samochodu marki "Opel Rekord".
APK, Spuścizna Kazimierza Rogackiego z Kalisza, sygn. 1076
Proporczyk z V Rajdu Samochodowego — Społecznych Inspektorów Ruchu Drogowego oraz Miejskiego i Powiatowego Sztabu Ochotniczej Rezerwy Milicji Obywatelskiej w Kaliszu w 1973 r.
APK, Spuścizna Tadeusza Martyna z Kalisza, sygn. 2520
Nagranie filmowe z 1973 r. pt. "Marzenia milionerów" - pierwszy "Fiat 126 p" w Kaliszu.
APK, Spuścizna Józefa Krenza z Kalisza, Spis zdawczo-odbiorczy nr 3, poz. 1
Fotografia z 1974 r. prezentująca akrobacje samochodowe na stadionie KS "Włókniarz" w Kaliszu.
APK, Spuścizna Stanisława Perlińskiego z Kalisza, sygn. 57
Proporczyk z lat 1975-1990 Fabryki Samochodów Rolniczych "Polmo" w Poznaniu.
APK, Zbiór proporczyków, sygn. 65
Fotografia z 1976 r. prezentująca auta marki "Syrena" oraz "Trabant" zaparkowane na chodniku w Sieroszewicach nieopodal sklepu.
APK, Dziennikarska Spółdzielnia Pracy "Ziemia Kaliska" w Kaliszu, sygn. 511
Zezwolenie z 1977 r. pozwalające na poruszanie się pojazdem samochodowym osobowym w obrębie zamkniętego dla ruchu kołowego rejonu "Starówki Miejskiej" w ciągu ulic: Rzeźnicza - Broniewskiego — Narutowicza w Kaliszu, z prawem postoju na parkingu przy ul. Broniewskiego.
APK, Spuścizna Tadeusza Martyna z Kalisza, sygn. 2485
Fotografia z 1979 r. prezentująca halę produkcyjną Fabryki Samochodów Rolniczych "Polmo" w Kaliszu, która była producentem tłumików do "Fiata 126 p".
APK, Zbiór fotokronik, sygn. 32
Fotografia z 1979 r. prezentująca samochód marki "Żuk" będący Pogotowiem Technicznym Spółdzielni Kółek Rolniczych Galewice. Spółdzielnia prowadziła działalność usługową dla rolnictwa w tym m.in. naprawę pojazdów mechanicznych.
APK, Urząd Wojewódzki w Kaliszu, sygn. 1594
Fotografia z 1979 r. prezentująca samochody marki "Fiat 126 p" oraz "Fiat 125 p" na parkingu na trasie Poznań - Katowice w Strugach gm. Przygodzice.
APK, Urząd Wojewódzki w Kaliszu, sygn. 1595, fot. 5
Talon z 1981 r. dla Tadeusza Martyna z Kalisza, uprawniający do zakupu paliwa do samochodu marki "Fiat 126 p".
APK, Spuścizna Tadeusza Martyna z Kalisza, sygn. 1637
Fotografia z 1981 r. prezentująca rząd taksówek na postoju.
APK, Dziennikarska Spółdzielnia Pracy "Ziemia Kaliska" w Kaliszu, sygn. 45
Mężczyźni przy autach marki "Star" z napisem "Nauka jazdy" w 1985 r.
APK, Dziennikarska Spółdzielnia Pracy "Ziemia Kaliska" w Kaliszu, sygn. 861
Pismo z 1986 r. dotyczące zasad i trybu podziału asygnat samochodowych w Przedsiębiorstwie Handlu Sprzętem Rolniczym "AGROMA" w Warszawie przeznaczonych dla pracowników przedsiębiorstwa.
APK, Przedsiębiorstwo Handlu Sprzętem Rolniczym "AGROMA" w Kaliszu, sygn. 296
Giełda samochodowa w Kaliszu w 1986 r.
APK, Dziennikarska Spółdzielnia Pracy "Ziemia Kaliska" w Kaliszu, sygn. 486
Fotografia z 1987 r. prezentująca porzucony bez kół samochód marki "Syrena" na skrzyżowaniu ulic Harcerskiej i Poznańskiej w Kaliszu.
APK, Dziennikarska Spółdzielnia Pracy "Ziemia Kaliska" w Kaliszu, sygn. 419
Fotografia z 1988 r. prezentująca zniszczony autobus turystyczny marki "Jelcz".
APK, Dziennikarska Spółdzielnia Pracy "Ziemia Kaliska" w Kaliszu, sygn. 926
Fotografia z 1991 r. prezentująca zatopiony samochód marki "Syrena" w Prośnie w Kaliszu.
APK, Dziennikarska Spółdzielnia Pracy "Ziemia Kaliska" w Kaliszu, sygn. 951
Nagranie z 1991 r. prezentujący obchody 15-lecia Automobilklubu kaliskiego, którą główną atrakcją był 6. Międzynarodowy Rajd Samochodowy.
APK, Centrum Kultury i Sztuki w Kaliszu, sygn. 2
Fotografia z 1992 r. prezentująca zaparkowanego "Tarpana" oraz "Fiata 126 p" na Rynku w Sulmierzycach.
APK, Dziennikarska Spółdzielnia Pracy "Ziemia Kaliska" w Kaliszu, sygn. 976
Fotografia z 1993 r. prezentująca nowy samochód dla kaliskich strażaków ze specjalistycznym wyposażeniem.
APK, Dziennikarska Spółdzielnia Pracy "Ziemia Kaliska" w Kaliszu, sygn. 1016
Fotografia z 1994 r. prezentująca model "Audi A6" w salonie samochodowym.
APK, Dziennikarska Spółdzielnia Pracy "Ziemia Kaliska" w Kaliszu, sygn. 722
Fotografia z 1996 r. prezentująca ciężarówkę marki "Star" na wiadukcie.
APK, Dziennikarska Spółdzielnia Pracy "Ziemia Kaliska" w Kaliszu, sygn. 1079
Nagranie z 1996 r. przedstawiające giełdę samochodową w Kaliszu.
APK, Centrum Kultury i Sztuki w Kaliszu, sygn. 170
Rozkład jazdy autobusów Państwowego Przedsiębiorstwa Komunikacji Samochodowej w Kaliszu z 1996 r.
APK, Spuścizna Tadeusza Martyna z Kalisza, sygn. 2839
Fotografia z 1998 r. prezentująca auta na parkingu osiedlowym m.in. "Fiat 126 p", "Polonez" oraz "WV Golf".
APK, Dziennikarska Spółdzielnia Pracy "Ziemia Kaliska" w Kaliszu, sygn. 1108
Fotografia z 1998 r. prezentująca zniszczoną ciężarówkę, która spadła z wiaduktu nad rzeką Swędrnią.
APK, Dziennikarska Spółdzielnia Pracy "Ziemia Kaliska" w Kaliszu, sygn. 1127
Zaparkowane pojazdy pod kaliskim szpitalem przy ul. Poznańskiej w 1999 r.
APK, Dziennikarska Spółdzielnia Pracy "Ziemia Kaliska" w Kaliszu, sygn. 1131
